🏛️ ლათინური ენის თარჯიმანი

ლათინური ენის თარჯიმანი საჭიროა მაშინ, როდესაც ტექსტი რეალურად ლათინურ ენაზეა შექმნილი და მისი შინაარსი უნდა გადმოვიტანოთ ქართულად, ან როდესაც ქართული ფრაზა, დევიზი, საეკლესიო ფორმულა თუ აკადემიური ტექსტი ლათინურად უნდა ჩამოყალიბდეს. ლათინური ყოველდღიური ადმინისტრაციული კომუნიკაციის ენა აღარ არის, მაგრამ ის კვლავ გვხვდება ისტორიულ არქივებში, კათოლიკურ დოკუმენტებში, უნივერსიტეტების სიმბოლიკაში, ძველ იურიდიულ ტექსტებში, მედიცინაში, ფარმაციაში, ბიოლოგიურ ნომენკლატურასა და მემორიალურ წარწერებში.

ამიტომ ლათინური თარგმანი სტანდარტული თანამედროვე ენის თარგმნისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ერთი გვერდი შეიძლება შეიცავდეს სხვადასხვა საუკუნის ორთოგრაფიას, შემოკლებებს, რომაულ ციფრებს, გადაბმულ ხელწერას, ეკლესიურ ფორმულებსა და ადგილობრივ სახელთა ლათინიზებულ ფორმებს. ზოგჯერ პირველ ეტაპზე საჭიროა არა თარგმნა, არამედ ტექსტის ამოკითხვა და თანამედროვე ასოებით გადმოწერა. ჩვენ წინასწარ ვადგენთ, რომელი ტიპის სამუშაოა საჭირო: პირდაპირი თარგმანი, ტრანსკრიფცია, განმარტებითი თარგმანი, ტერმინოლოგიური შემოწმება თუ დამოწმებისთვის განკუთვნილი საბოლოო ვერსია.

ლათინური თარგმნის მომსახურება

მომსახურება მოიცავს ლათინურიდან ქართულად თარგმნას, ქართულიდან ლათინურად ტექსტის შექმნას, ძველი ხელნაწერის ტრანსკრიფციას, შემოკლებების გაშლას, სათაურებისა და ბეჭდების ამოკითხვას, იურიდიული და სამედიცინო ფორმულების განმარტებას და პარალელური ტექსტის მომზადებას. სამუშაოს ფორმა ყოველთვის დამოკიდებულია საბოლოო მიზანზე: სამეცნიერო კვლევა, გენეალოგიური ძიება, ეკლესიის ჩანაწერის გამოყენება, მემორიალური წარწერა, უნივერსიტეტის პროექტი თუ ოფიციალურ საქმეში წარმოდგენა.

კლასიკური, შუა საუკუნეების და ახალი ლათინური

ლათინური ერთგვაროვანი არ არის. კლასიკური პერიოდის პროზას თავისი სინტაქსი და სტილი აქვს; შუა საუკუნეების ტექსტებში ხშირად გვხვდება ეკლესიური ლექსიკა, ადგილობრივი გავლენა და არასტანდარტული მართლწერა; ახალი ლათინური კი მეცნიერების, დიპლომატიისა და უნივერსიტეტების ენად გამოიყენებოდა. სწორი თარგმანისთვის საჭიროა პერიოდული თავისებურებების ამოცნობა. მაგალითად, ფორმა, რომელიც ციცერონის ტექსტში იშვიათია, შეიძლება სრულიად ჩვეულებრივი იყოს XVII საუკუნის უნივერსიტეტის აქტში ან კათოლიკურ მეტრიკულ ჩანაწერში.

როგორ ვადგენთ, ნამდვილად ლათინურია თუ არა ტექსტი

ძველ დოკუმენტებში ერთ გვერდზე შეიძლება ლათინური, იტალიური, პოლონური, გერმანული ან ფრანგული ფრაგმენტები ერთად გვხვდებოდეს. ასევე ხშირია სახელები და თარიღები, რომლებიც ლათინიზებული ფორმითაა დაწერილი, ხოლო ძირითადი ტექსტი სხვა ენაზეა. პირველადი შეფასებისას ვაკვირდებით გრამატიკულ დაბოლოებებს, დამხმარე სიტყვებს, სათაურის ფორმულებს, თარიღის სისტემას და დოკუმენტის წარმოშობას. ეს ნაბიჯი გვიცავს არასწორი ენის არჩევისგან და საშუალებას გვაძლევს, საჭიროების შემთხვევაში რამდენიმე ენის სპეციალისტი ჩავრთოთ.

რომელი ლათინური ტექსტები ითარგმნება

საეკლესიო და ვატიკანის ლათინური

რომის კათოლიკური ეკლესიის ისტორიულ და თანამედროვე მასალებში ლათინური განსაკუთრებულ როლს ინარჩუნებს. შეიძლება შეგვხვდეს პაპის დოკუმენტი, კანონიკური დეკრეტი, ლიტურგიული ტექსტი, ეპარქიის წერილი, მონასტრის ჩანაწერი ან საეკლესიო სასამართლოს მასალა. ასეთ ტექსტში სიტყვების ყოველდღიური მნიშვნელობა ხშირად საკმარისი არ არის: აუცილებელია კანონიკური ტერმინოლოგიისა და ფორმულების ცოდნა. თარგმანში ვინარჩუნებთ დოკუმენტის იერარქიას, ოფიციალურ სათაურებს, ციტატებსა და ნომრაციას, ხოლო გაურკვეველ ეკლესიურ ტერმინს საჭიროების შემთხვევაში ვურთავთ განმარტებას.

ნათლობის, ქორწინებისა და გარდაცვალების მეტრიკული ჩანაწერები

გენეალოგიური კვლევის დროს ხშირად გვხვდება ეკლესიის წიგნები, სადაც ჩაწერილია ბავშვის ნათლობა, მშობლების სახელები, ნათლიები, ქორწინების მოწმეები, გარდაცვალების მიზეზი ან დაკრძალვის ადგილი. ტექსტი შეიძლება იყოს მოკლე, მაგრამ შეიცავდეს მრავალი შემოკლებას და ლათინიზებულ საკუთარ სახელებს. მაგალითად, ერთი და იგივე ადამიანი სხვადასხვა აქტში შეიძლება გამოჩნდეს როგორც Ioannes, Johannes ან ადგილობრივი სახელის სხვა ლათინური ფორმა. ამიტომ შედეგში ვარჩევთ ტექსტის ზუსტ თარგმანს, სახელის თავდაპირველ ფორმას და სავარაუდო თანამედროვე ეკვივალენტს.

ხელნაწერები, პალეოგრაფია და შემოკლებების გაშლა

ძველი ლათინური ხელნაწერის სირთულე ხშირად ენაზე მეტად კალიგრაფიაშია. ასოები შეიძლება ერთმანეთზე იყოს გადაბმული, რამდენიმე სიტყვა ერთ ნიშნად ჩაიწეროს, ხშირი დაბოლოებები კი სპეციალური ხაზით ან სიმბოლოთი შემოკლდეს. ტრანსკრიფციისას ტექსტს თანამედროვე ასოებით ვწერთ, მაგრამ არ ვავსებთ დაზიანებულ ადგილს ვარაუდით. გაურკვეველი ნაწილი მონიშნულია კვადრატული ფრჩხილით, კითხვის ნიშნით ან სპეციალური კომენტარით. ასეთი გამჭვირვალე მეთოდი მნიშვნელოვანია, რადგან მომხმარებელმა ზუსტად უნდა იცოდეს, რომელი ნაწილი იკითხება დანამდვილებით და რომელი — მხოლოდ სავარაუდოდ.

იურიდიული ლათინური და სამართლებრივი მაქსიმები

თანამედროვე სამართალში მრავალი ლათინური გამოთქმა კვლავ გამოიყენება, თუმცა მათი მნიშვნელობა ყოველთვის სიტყვასიტყვითი არ არის. bona fide, prima facie, habeas corpus, lex specialis ან res judicata კონკრეტულ იურიდიულ კონტექსტში უნდა ითარგმნოს. მომსახურება შეიძლება მოიცავდეს სასამართლო გადაწყვეტილებაში არსებული ფრაზების განმარტებას, ძველი აქტის სრულ თარგმანს, კანონიკური სამართლის ტექსტს ან კვლევითი ნაშრომის ტერმინოლოგიურ რედაქტირებას. მიზანი არის არა მხოლოდ ქართული ეკვივალენტის მოძებნა, არამედ სამართლებრივი ფუნქციის სწორად გადმოცემა.

სამედიცინო, ანატომიური და ფარმაცევტული ლათინური

ლათინური ფართოდ გვხვდება ანატომიურ ნომენკლატურაში, ძველ დიაგნოზებში, რეცეპტურ ფორმულებსა და მცენარეული პრეპარატების აღწერებში. ერთსა და იმავე ტერმინს შეიძლება ჰქონდეს კლასიკური მნიშვნელობა, გვიანი სამედიცინო მნიშვნელობა და თანამედროვე ტერმინოლოგიური ეკვივალენტი. ამიტომ დიაგნოზის თარგმნისას ვამოწმებთ, რას ნიშნავს სიტყვა კონკრეტულ სამედიცინო კონტექსტში და როგორ უნდა გადაიცეს ქართულად. ძველი რეცეპტის შემთხვევაში მნიშვნელოვანია დოზის, ფორმის, ზმნური ბრძანებებისა და შემოკლებების ზუსტი გაშლა; ასეთი ტექსტი არ უნდა გამოიყენებოდეს თვითმკურნალობის ინსტრუქციად.

ბოტანიკური და ზოოლოგიური სახელწოდებები

მცენარეებისა და ცხოველების სამეცნიერო სახელები ხშირად ლათინური ან ლათინიზებული ფორმით იწერება. თარგმანისას სახეობის სახელწოდება ჩვეულებრივ არ ითარგმნება თავისუფლად; ის მოწმდება როგორც სამეცნიერო ნომენკლატურის ერთეული. გვარისა და სახეობის ფორმა, ავტორის მითითება, დახრილი შრიფტი და დიდი/პატარა ასო მნიშვნელოვანია. პოპულარული ქართული სახელის დამატება შესაძლებელია, მაგრამ ის არ უნდა ჩაანაცვლოს ოფიციალურ სამეცნიერო ფორმას. სამეცნიერო კატალოგში, ჰერბარიუმის ეტიკეტში ან ზოოლოგიურ აღწერაში ტერმინების სტაბილურობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.

უნივერსიტეტის დიპლომები, დევიზები და აკადემიური ფორმულები

ზოგი უნივერსიტეტი, კოლეჯი, სამეცნიერო საზოგადოება ან საზეიმო დაწესებულება კვლავ იყენებს ლათინურ დევიზებსა და ფორმულებს. ასეთ ტექსტში მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ გრამატიკა, არამედ ჟანრის ტრადიცია. დიპლომის სათაური, აკადემიური ხარისხი, საპატიო წოდება და ცერემონიული ფორმულა შეიძლება განსხვავდებოდეს ქვეყნისა და საუკუნის მიხედვით. ქართულიდან ლათინურად დევიზის შექმნისას წინასწარ განვსაზღვრავთ, გსურთ სიტყვასიტყვითი აზრი, კლასიკური სტილი, მოკლე ჰერალდიკური ფორმულა თუ ეკლესიური ჟღერადობა.

გენეალოგია და ოჯახის ისტორია

ოჯახის ისტორიისთვის ლათინური წყარო ხშირად შეიცავს მეტ ინფორმაციას, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს: სოფლის ან ქალაქის ძველ სახელწოდებას, სოციალურ სტატუსს, ნათესაობის ხარისხს, მამის პროფესიას, კანონიერ/არაკანონიერ დაბადებას, საცხოვრებელ ადგილს ან მოწმეების მონაცემებს. თარგმანი შეიძლება მომზადდეს როგორც სრული ტექსტი ან სტრუქტურირებული ამონაწერი. კვლევისთვის სასარგებლოა ორიგინალის სტრიქონობრივი ტრანსკრიფცია, ქართული თარგმანი და სახელების ცალკე სია, რათა სხვადასხვა ჩანაწერის ერთმანეთთან შედარება მარტივი გახდეს.

წარწერები, ეპიტაფიები, ბეჭდები და ჰერალდიკა

ქვის, ლითონის, ბეჭდის ან გერბის ზედაპირზე ტექსტი ხშირად დაზიანებულია და შემოკლებული. ეპიტაფიაში შეიძლება გამოყენებული იყოს რომაული რიცხვები, წერტილებით გამოყოფილი სიტყვები, რელიგიური ფორმულა ან ოჯახის დევიზი. ფოტოს გადაღებისას სასურველია რამდენიმე კუთხე და გვერდითი განათება, რადგან რელიეფი პირდაპირი შუქით ხშირად არ ჩანს. თარგმანთან ერთად შესაძლებელია სრული ასოების რეკონსტრუქციის ვარიანტის, შემოკლებების გაშლისა და ტექსტის სავარაუდო თარიღის მითითება, თუმცა ისტორიული დასკვნა ყოველთვის განირჩევა მკაფიოდ წაკითხული ფაქტისგან.

რომაული ციფრები, კალენდარი და თარიღის ფორმულები

ლათინურ ტექსტებში წელი შეიძლება რომაული ციფრებით იყოს მოცემული, დღე კი რომაული კალენდრის სისტემით — კალენდების, ნონებისა და იდების მიმართ. საეკლესიო ჩანაწერში თარიღი ზოგჯერ წმინდანის დღესასწაულით, ლიტურგიული პერიოდით ან ინდიქტიონის წლითაა აღნიშნული. თარგმანში საჭიროა ფორმის შენარჩუნება და თანამედროვე კალენდრის ეკვივალენტის ფრთხილად გამოთვლა. თუ თარიღი დაზიანებულია ან მისი გარდაქმნა რამდენიმე ვარიანტს იძლევა, შედეგში ვუთითებთ როგორც ორიგინალურ ფორმას, ისე დასაბუთებულ სავარაუდო თარიღს.

საკუთარი სახელები და გეოგრაფიული ტოპონიმები

ლათინურ ტექსტში სახელი ხშირად გრამატიკულადაა შეცვლილი: ბრუნვის დაბოლოება ემატება, ადგილობრივი ფორმა ლათინიზდება ან ერთსა და იმავე პირს სხვადასხვა ორთოგრაფიით წერენ. ქალაქებსაც შეიძლება ისტორიული ლათინური სახელები ჰქონდეთ. ჩვენ არ ვთარგმნით ასეთ ფორმებს მექანიკურად. ვადგენთ სახელის ლემას, ვადარებთ დოკუმენტის სხვა ჩანაწერებს და ქართულად გადმოგვაქვს ისე, რომ შესაძლებელი იყოს პირის ან ადგილის იდენტიფიცირება. საჭიროების შემთხვევაში ფრჩხილებში ვინარჩუნებთ ორიგინალურ ლათინურ ფორმას.

აბრევიატურები, ლიგატურები და სარედაქციო ნიშნები

ძველ ტექსტში D.O.M., A.D., q., d. ან ნიშანი, რომელიც რამდენიმე ასოს ცვლის, მხოლოდ კონტექსტით იკითხება. ერთი შემოკლება სხვადასხვა დოკუმენტში სხვადასხვა სიტყვას შეიძლება ნიშნავდეს. ამიტომ საბოლოო ტექსტში შემოკლება ან სრულად იშლება, ან ინარჩუნებს ორიგინალურ ფორმას და კომენტარში აიხსნება. გამოცემისთვის განკუთვნილ ტრანსკრიფციაში შესაძლებელია დიპლომატიური პრინციპის დაცვა — ტექსტის ზუსტად ისე გადმოწერა, როგორც წყაროშია — ან ნორმალიზებული ვარიანტის შექმნა.

ქართულიდან ლათინურად ტექსტის შექმნა

თანამედროვე ქართული წინადადების ლათინურად გადატანა ყოველთვის არ ნიშნავს ერთი სიტყვისთვის ერთი ლათინური სიტყვის მოძებნას. ტექნოლოგიის, თანამედროვე სამართლისა და ყოველდღიური ცხოვრების ბევრ ცნებას კლასიკურ ლათინურში პირდაპირი ეკვივალენტი არ აქვს. შეიძლება დაგვჭირდეს ახალი ლათინური ტერმინი, აღწერითი კონსტრუქცია ან უკვე დამკვიდრებული ეკლესიური ფორმა. დევიზისა და წარწერის შემთხვევაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოკლე, რიტმული და გრამატიკულად დასრულებული ფორმა. მომხმარებელს შეგვიძლია შევთავაზოთ რამდენიმე ვარიანტი განსხვავებული სტილით და თითოეულის ზუსტი ქართული მნიშვნელობა.

ლათინური თარგმანი ოფიციალური გამოყენებისთვის

ძველი დოკუმენტის თარგმანი შეიძლება საჭირო გახდეს სასამართლოში, არქივში, უნივერსიტეტში, მემკვიდრეობის საქმეში ან მოქალაქეობის დადასტურების პროცესში. ასეთ შემთხვევაში წინასწარ უნდა გაირკვეს, სჭირდება თუ არა მიმღებ მხარეს სრული თარგმანი, მხოლოდ ამონაწერი, თარჯიმნის ხელმოწერის დამოწმება, საარქივო ცნობის ასლი თუ დამატებითი ექსპერტის დასკვნა. ჩვენ ვამზადებთ ტექსტს შეთანხმებული ფორმატით, მაგრამ საბოლოო მოთხოვნას ყოველთვის მიმღები ორგანო ადგენს. ისტორიული ხელნაწერის სამეცნიერო ინტერპრეტაცია ავტომატურად არ უდრის ოფიციალურ დოკუმენტურ მტკიცებულებას.

ნოტარიული დამოწმება, აპოსტილი და ლეგალიზაცია

თარგმანის ნოტარიული დამოწმება და ორიგინალი დოკუმენტის საერთაშორისო დამოწმება განსხვავებული პროცედურებია. ნოტარიუსი, როგორც წესი, ამოწმებს კონკრეტულ ხელმოწერას ან ასლს კანონით დაშვებული ფორმით; აპოსტილი ან საკონსულო ლეგალიზაცია კი დოკუმენტის გამცემი ორგანოს კომპეტენციასა და ბეჭედს უკავშირდება. თუ ძველი საეკლესიო ჩანაწერი ან არქივის ასლი საზღვარგარეთ უნდა გამოიყენოთ, ჯერ საჭიროა გაირკვეს, ვინ გასცა თანამედროვე დამადასტურებელი ცნობა და რომელ ქვეყანას წარედგინება. მხოლოდ ამის შემდეგ განისაზღვრება თარგმნისა და დამოწმების სწორი თანმიმდევრობა.

ლათინური ტექსტის ხარისხის კონტროლი

შემოწმებისას ყურადღებას ვაქცევთ ბრუნვებს, ზმნის დროსა და კილოს, რიცხვის შეთანხმებას, ციტატების წყაროს, თარიღებს, რომაულ ციფრებს, პირთა და ადგილთა სახელებს. ხელნაწერში ვადარებთ განმეორებად ასოებსა და სიტყვებს, რადგან მწერლის ინდივიდუალური კალიგრაფია ხშირად საუკეთესო გასაღებია. ტერმინოლოგიურ პროექტში ვქმნით ერთიან ლექსიკონს, რათა ერთი ტერმინი ყველა გვერდზე ერთნაირად გადაიცეს. საბოლოო ფაილში შესაძლებელია ორიგინალური ტრანსკრიფციისა და ქართული თარგმანის პარალელურად განთავსება.

რა უნდა გამოგვიგზავნოთ შეფასებისთვის

• ყველა გვერდი ატვირთეთ დოკუმენტის სრული კომპლექტი, მათ შორის ცარიელი ან ბეჭდიანი უკანა მხარე.
• მკაფიო გამოსახულება ხელნაწერი გადაიღეთ მაღალი გარჩევადობით, ჩრდილისა და ანარეკლის გარეშე.
• მიზანი მიუთითეთ, სად და რისთვის გამოიყენებთ თარგმანს.
• სასურველი ფორმა გჭირდებათ მხოლოდ ქართული თარგმანი, ტრანსკრიფცია, კომენტარი თუ პარალელური ტექსტი.
• ვადა შეგვატყობინეთ საბოლოო თარიღი და საჭიროა თუ არა დამოწმება.

როგორ შევუკვეთო ლათინური თარგმნა

შეკვეთის დასაწყებად გამოგვიგზავნეთ ფოტო ან PDF. პირველ ეტაპზე ვადგენთ ენის პერიოდს, ტექსტის ტიპს, გვერდების რაოდენობასა და წაკითხვადობას. შემდეგ გეუბნებით, საჭიროა პირდაპირი თარგმანი თუ ჯერ ტრანსკრიფცია, რა იქნება საბოლოო ფორმატი და რა ვადაში შეიძლება შესრულება. რთული ხელნაწერისთვის შესაძლოა თავდაპირველად მცირე საცდელი ფრაგმენტის ამოკითხვა იყოს საჭირო, რათა მოცულობა რეალისტურად შეფასდეს.

ლათინური თარგმნა თბილისში და ონლაინ

ოფისში მოსვლა შესაძლებელია თბილისში, დავით აღმაშენებლის გამზირი 118-ში, თუმცა პირველადი შეფასება უმეტეს შემთხვევაში ონლაინ სრულდება. ეს განსაკუთრებით მოსახერხებელია არქივის, მუზეუმის ან უცხო ქვეყანაში დაცული წყაროს შემთხვევაში, როდესაც ხელთ მხოლოდ ციფრული ასლია. საქართველოს სხვა ქალაქებიდანაც შეგიძლიათ გამოგვიგზავნოთ მასალა დისტანციურად. თუ საბოლოო დამოწმებისთვის ორიგინალი ან ხარისხიანი ფიზიკური ასლი იქნება საჭირო, ამას შეფასების ეტაპზევე შეგატყობინებთ.

ვადა და ღირებულება როგორ განისაზღვრება

ლათინური ტექსტის ფასი მხოლოდ სიტყვების რაოდენობით ვერ განისაზღვრება. გავლენას ახდენს ეპოქა, ხელწერა, ქაღალდის დაზიანება, შემოკლებები, სპეციალური ტერმინები, ცხრილები და საჭირო კვლევა. მკაფიოდ ნაბეჭდი თანამედროვე საეკლესიო ტექსტი და XVII საუკუნის დაზიანებული ჩანაწერი ერთი მოცულობის შემთხვევაშიც განსხვავებული სამუშაოა. ზუსტი შეფასებისთვის საჭიროა სრული მასალის ნახვა. წინასწარ შეთანხმდება შედეგის ფორმა, ვადა, ღირებულება და ის, შედის თუ არა ტრანსკრიფცია ან განმარტებითი კომენტარი.

რას იღებთ TARGMANEBI-ს მომსახურებით

ხშირად დასმული კითხვები