🌐 Tłumacz języka jidysz - tłumaczenie listów, archiwów i dokumentów rodzinnych

Tłumacz języka jidysz jest najczęściej potrzebny wtedy, gdy w rodzinnym albumie, w starym pudełku lub wśród rzeczy babci znajduje się tekst zapisany literami hebrajskimi, którego nie potrafi odczytać nawet ktoś znający współczesny hebrajski. Przez stulecia jidysz był językiem codziennym Żydów aszkenazyjskich z Europy Środkowej i Wschodniej, dlatego zapisane w nim materiały mają dziś przede wszystkim wartość historyczną, rodzinną i archiwalną.

Z reguły zgłaszają się do nas Państwo z jednego z trzech powodów: rodzina chce poznać historię przodków, badacz szuka treści źródła przechowywanego w archiwum albo historyczny dokument trzeba złożyć w urzędzie. We wszystkich trzech przypadkach angażujemy specjalistę od jidysz i odczytujemy tekst z uwzględnieniem pisowni, charakteru pisma i słownictwa okresu oraz regionu, z którego pochodzi.

Usługi tłumaczeniowe z języka jidysz

Głównym kierunkiem jest tłumaczenie z jidysz na gruziński: prywatnej korespondencji, wspomnień, kronik rodzinnych, protokołów organizacji gminnych, artykułów prasowych i fragmentów literackich. W razie potrzeby rozważamy też kierunek odwrotny, na przykład przygotowanie krótkiego gruzińskiego tekstu w jidysz do publikacji upamiętniającej lub dla krewnych mieszkających za granicą. Jeśli ostateczna wersja ma być w innym języku, uzgadniamy to przed rozpoczęciem zamówienia.

Jidysz i iwrit - dlaczego to dwa różne języki

Wiele osób sądzi, że każdy tekst zapisany literami hebrajskimi jest po hebrajsku. W rzeczywistości podstawa jidysz (ייִדיש) jest germańska: jego gramatyka i podstawowe słownictwo wywodzą się ze średniowiecznych dialektów niemieckich, do których doszły wyrazy pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego oraz elementy słowiańskie przyswojone w Europie Wschodniej. Współczesny hebrajski, czyli iwrit, jest językiem semickim i językiem państwowym Izraela. Informacje o usługach w tym języku znajdą Państwo na stronie tłumacz języka hebrajskiego (iwrit).

Widoczna różnica dotyczy samogłosek. W zwykłych tekstach w iwrit samogłosek często się nie zapisuje, natomiast w jidysz dźwięki samogłoskowe oddają osobne litery: alef, wow, jud, ajin i ich połączenia. Z tego powodu wyraz w jidysz często wygląda na długi, a osoba znająca niemiecki może po odczytaniu liter rozpoznać nawet niektóre słowa. Na jednej kartce mogą występować oba języki: główny tekst listu w jidysz, a pozdrowienie, formuła modlitewna lub data po hebrajsku.

Język Żydów aszkenazyjskich: krótkie tło historyczne

Jidysz ukształtował się w średniowieczu na ziemiach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a następnie wraz z Żydami aszkenazyjskimi rozprzestrzenił się na wschód - na terytoria Polski, Litwy, Białorusi, Ukrainy, Węgier i Rumunii. Przed II wojną światową według różnych szacunków mówiło w jidysz do 11-13 milionów ludzi. Pisano w nim listy, drukowano gazety i książki, wystawiano sztuki i prowadzono badania naukowe.

Zagłada zniszczyła większość społeczności mówiących w jidysz, a powojenna emigracja i asymilacja jeszcze bardziej ograniczyły codzienne użycie języka. Dziś jidysz pozostaje językiem żywym głównie w niektórych społecznościach ortodoksyjnych, przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i Izraelu, a także w literaturze i badaniach akademickich. Właśnie dlatego zapotrzebowanie na tłumaczenia wiąże się głównie z przeszłością: rodziny szukają informacji o przodkach, a badacze - źródeł.

Alfabet, samogłoski i kierunek pisma

Jidysz zapisuje się od prawej do lewej, choć niektóre litery pełnią w nim inną funkcję niż w hebrajskim. Podwójny jud (ײ) i podwójny wow (װ) są używane jako osobne znaki, a alef bywa niemy albo - dzięki znakowi pod nim - oznacza dźwięk „a” lub „o”. W dawnych drukach i rękopisach tych znaków diakrytycznych często w ogóle się nie zapisuje, przez co rozpoznanie wyrazu zależy od kontekstu.

W gruzińskim tłumaczeniu kierunek pisma się zmienia, ale struktura oryginału musi pozostać rozpoznawalna: gdzie zaczyna się nowy akapit, gdzie jest notatka na marginesie, który wiersz dopisano później innym atramentem. Takie szczegóły wskazujemy krótką uwagą w nawiasie kwadratowym, aby czytelnik dokładnie wiedział, co należy do autora, a co jest objaśnieniem tłumacza.

Pisownia standardowa, dawna i radziecka

Przez długi czas jidysz nie miał jednolitej pisowni. YIVO, instytut naukowy założony w 1925 roku w Wilnie i działający od 1940 roku w Nowym Jorku, opracował w latach 30. zasady pisowni, które do dziś uważa się za najszerzej znany standard. W tym systemie wyrazy pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego zapisuje się w tradycyjnej, spółgłoskowej formie, a resztę słownictwa - fonetycznie. Wcześniej rozpowszechniony był tak zwany „dajczmerisz” - styl tworzony na wzór niemieckiego, z niemymi literami i niemieckimi słowami.

W Związku Radzieckim od 1920 roku również wyrazy pochodzenia hebrajskiego zaczęto zapisywać fonetycznie, a później w publikacjach drukowanych zniesiono także osobne końcowe formy liter. W efekcie jeden i ten sam wyraz może wyglądać zupełnie inaczej w radzieckiej gazecie i w przedwojennym wydawnictwie warszawskim. Dla tłumacza to cenna wskazówka: pisownia często pomaga ustalić, gdzie i mniej więcej kiedy powstał tekst.

Listy odręczne i hebrajska kursywa

Korespondencja rodzinna jest zwykle pisana hebrajską kursywą, czyli pismem odręcznym. W tym piśmie kształty liter wyraźnie różnią się od druku, niektóre litery zlewają się z sąsiednią, a każdy autor ma własny styl. Aby oszczędzać papier, listy często pisano gęsto, na marginesach, a czasem nawet w poprzek kartki. Wielu autorów nie miało formalnego wykształcenia i zapisywało słowa tak, jak je wymawiało.

Nad takim materiałem pracujemy krok po kroku: najpierw na podstawie wyrazów czytelnych jednoznacznie ustalamy kształty liter danego autora, a następnie tym „kluczem” odczytujemy niejasne fragmenty. Wyraz gwarowy, lokalne wyrażenie czy zapożyczenie słowiańskie często wskazują też na pochodzenie autora. Wyblakły atrament, oddarty brzeg czy wiersz wytarty na zgięciu oznaczamy w tłumaczeniu osobno.

Jakie materiały tłumaczy się z jidysz

Zapotrzebowanie na tłumaczenie z jidysz rzadko dotyczy współczesnego dokumentu państwowego. Zwykle chodzi o materiał pochodzenia prywatnego lub gminnego, który przechowuje historię rodziny, miejscowości lub konkretnej osoby. Tabela pokazuje, w jakim języku może być napisany dany dokument i na co zwracamy uwagę przy jego tłumaczeniu.

Listy rodzinne, pocztówki i koperty

Fale emigracji rozproszyły rodziny po różnych kontynentach, dlatego wiele z nich przechowuje listy wysyłane z Ameryki, Palestyny lub miast europejskich. Mogą zawierać wiadomości o narodzinach, ślubach i śmierci krewnych, o przeprowadzkach albo o trudnościach przeżytych w czasie wojny. Często właśnie taki list jest jedynym źródłem, w którym pojawia się pełne imię przodka lub nazwa jego rodzinnego miasteczka.

Dlatego koperta i strona adresowa pocztówki są nie mniej cenne niż sam tekst. Stempel pocztowy, znaczek, adres nadawcy i znak cenzury pomagają ustalić datę i trasę przesyłki. Takie wpisy są często w języku państwowym, dlatego w razie potrzeby łączymy w jednej sprawie pracę, jaką wykonuje tłumacz języka rosyjskiego, tłumacz języka polskiego lub tłumacz języka niemieckiego, i wszędzie zapisujemy imiona jednakowo.

Wspomnienia, pamiętniki i świadectwa z okresu Zagłady

Po wojnie ocaleni spisali w jidysz wiele wspomnień: część ukazała się jako osobne książki, część pozostała w rodzinie w formie rękopisu, a część trafiła do zbiorów archiwalnych. Wydawano też księgi pamięci całych gmin (Jizkor-bicher), głównie w jidysz i po hebrajsku, opisujące życie i zagładę konkretnego miasta lub miasteczka. Przetłumaczenie takiego tekstu wymaga nie tylko znajomości języka, lecz także dokładności historycznej i szacunku dla głosu autora.

W świadectwach zachowujemy styl narracji autora, powtórzenia i ton emocjonalny; tekstu nie upiększamy ani nie skracamy. Nazwy obozów, gett i instytucji porównujemy z formami przyjętymi w literaturze historycznej, a niejasną nazwę miejscowości pozostawiamy razem z oryginalną pisownią. Praca nad materiałem jest poufna, a historia rodziny nie jest przekazywana osobom trzecim.

Wpisy gminne, księgi metrykalne i dawne zaświadczenia

Gminy żydowskie prowadziły własne zapisy: księgi bractwa pogrzebowego, protokoły organizacji samopomocowych, listy członków synagogi i rejestry dobroczynności. Takie księgi są często w języku mieszanym: nagłówki i formuły po hebrajsku, bieżące wpisy w jidysz. W Imperium Rosyjskim księgi metrykalne żydowskich urodzeń, małżeństw i zgonów były w niektórych okresach i regionach dwujęzyczne - w języku państwowym i po hebrajsku.

Tłumacząc dawne zaświadczenie lub wypis, zachowujemy układ rubryk, numer wpisu i treść każdego pola. Jeśli ten sam fakt podano w dwóch językach, a wpisy się nie zgadzają - na przykład imię lub data są zapisane inaczej - pokazujemy obie wersje i wskazujemy rozbieżność w uwadze. Wybór właściwej wersji nie należy do tłumacza: decyduje o nim badacz lub urząd przyjmujący.

Ketuba i nagrobki: kiedy tekst nie jest w jidysz

Ketubę, żydowską umowę małżeńską, tradycyjnie pisze się po aramejsku, z pojedynczymi frazami hebrajskimi; we współczesnych ketubach spotyka się także tekst hebrajski lub dwujęzyczny. Jidysz, jeśli w ogóle pojawia się w takim dokumencie, występuje zwykle tylko w pojedynczych szczegółach dopisanych ręcznie. Przetłumaczenie ketuby wymaga więc znajomości aramejskich i hebrajskich formuł prawnych, co uwzględniamy przy przyjmowaniu zamówienia.

Napisy nagrobne, także na cmentarzach aszkenazyjskich, są głównie po hebrajsku. Zawierają standardowe skróty, na przykład פ״נ („tu spoczywa”) i umieszczaną na końcu formułę modlitewną תנצב״ה, a także imię zmarłego razem z imieniem ojca i datę w kalendarzu hebrajskim, w którym liczby wyraża się literami. Na kamieniu może też widnieć tekst w jidysz lub w języku państwowym. Prosimy przesłać zdjęcia zrobione z kilku stron, ponieważ wytarte litery lepiej widać w świetle padającym ukośnie.

Gazety, literatura i wydawnictwa drukowane

W jidysz powstała bogata prasa i literatura: dzienniki, czasopisma, poezja, proza, sztuki teatralne i prace naukowe. W archiwum rodzinnym mógł się zachować wycinek prasowy z nekrologiem, ogłoszenie o poszukiwaniu zaginionego krewnego albo artykuł, w którym wspomniano przodka. W takim przypadku tłumaczymy zarówno sam tekst, jak i dane publikacji: tytuł, numer i datę wydania, jeśli są widoczne na wycinku.

Tłumaczenie literackie lub naukowe wymaga innego podejścia niż list rodzinny. Liczą się tu styl, rytm, humor i aluzje wywodzące się z tradycji żydowskiej. Przed rozpoczęciem takiego projektu uzgadniamy docelowego czytelnika, potrzebę przypisów i jedną zasadę transliteracji terminów, aby cały tekst był spójny.

Genealogia i archiwa

Jednym z najczęstszych celów tłumaczenia z jidysz są badania genealogiczne. Rodziny i badacze często korzystają z publicznych źródeł, takich jak Centralna Baza Danych Yad Vashem, która gromadzi nazwiska ofiar Zagłady i tak zwane Karty Świadectwa (Pages of Testimony); Arolsen Archives, dawna Międzynarodowa Służba Poszukiwań w Niemczech, której znaczna część dokumentów jest dostępna online; a także archiwum YIVO w Nowym Jorku. Kopie uzyskane z tych źródeł mogą być w jidysz, po hebrajsku, niemiecku, polsku lub rosyjsku.

TARGMANEBI nie współpracuje z tymi instytucjami i nie wysyła w ich imieniu zapytań. Naszym zadaniem jest dokładne przetłumaczenie materiału, który Państwo uzyskali lub który zachował się w rodzinie. Jeśli w jednym projekcie badawczym mają Państwo dokumenty w kilku językach, przygotowujemy tłumaczenia z jednolitym zapisem imion i nazwisk, aby jedna osoba nie występowała na różnych kartkach jako różne osoby.

Przywrócenie obywatelstwa i wnioski urzędowe

Niektóre państwa mają przepisy o przywracaniu obywatelstwa osobom prześladowanym w okresie nazistowskim i ich potomkom. W Niemczech kwestię tę reguluje na przykład art. 116 ust. 2 Ustawy Zasadniczej, a sprawami wnioskodawców mieszkających za granicą zajmuje się Federalny Urząd Administracji (Bundesverwaltungsamt). Procedury przywrócenia lub potwierdzenia obywatelstwa istnieją też w innych państwach, na przykład w Austrii i w Polsce, choć warunki i wymogi są różne.

W takich sprawach do udowodnienia pochodzenia i pokrewieństwa mogą być potrzebne dokumenty historyczne, w tym listy lub wpisy gminne zapisane w jidysz. To, w jakim języku ma być tłumaczenie, czy wymaga uwierzytelnienia i w jakiej formie, określa urząd przyjmujący, dlatego prosimy z wyprzedzeniem zapoznać się z jego aktualnymi instrukcjami lub wskazówkami Państwa prawnika. Nie udzielamy porad prawnych co do treści wniosku; przygotowujemy dokładne tłumaczenie, a język docelowy i formę uzgadniamy przed przyjęciem zamówienia.

Żydzi aszkenazyjscy w Gruzji i język Żydów gruzińskich

Ludność żydowska Gruzji składała się z dwóch głównych części. Żydzi gruzińscy od stuleci mówili po gruzińsku; ich mowę nazywa się czasem judeo-gruzińskim lub kiwruli - to odmiana gruzińskiego z zapożyczeniami hebrajskimi i aramejskimi. W tej społeczności jidysz tradycyjnie nie był używany, dlatego tekst w jidysz rzadko trafia się w rodzinnym archiwum Żydów gruzińskich.

Inaczej było z Żydami aszkenazyjskimi, którzy osiedlali się w Tbilisi i innych miastach od XIX wieku, po przyłączeniu Gruzji do Imperium Rosyjskiego. Przywieźli ze sobą jidysz: na początku XX wieku w Tbilisi istniał nawet teatr i życie kulturalne w jidysz, a w Nawtlughi do dziś zachował się cmentarz Żydów aszkenazyjskich. Jeśli Państwa przodkowie pochodzili z rodziny aszkenazyjskiej, ich korespondencja i zapiski mogą być właśnie w jidysz.

Imiona, miejscowości i daty

W tekście w jidysz jedna osoba może mieć kilka imion: hebrajskie imię religijne, codzienną lub zdrobniałą formę w jidysz oraz wariant rosyjski, polski lub niemiecki zapisany w dokumentach cywilnych. W formułach hebrajskich imię ojca łączy się z imieniem osoby słowem oznaczającym „syn” lub „córka”. W tłumaczeniu oddajemy imię zgodnie z oryginałem, a jeśli mamy formę potwierdzoną w innym dokumencie, podajemy ją w nawiasie.

Miejscowości często mają w jidysz własną nazwę: na przykład Wilno nazywa się w jidysz Wilne. Nazwy wielu miast zmieniały się kilkakrotnie wraz z przesuwaniem granic, dlatego nazwę miejscowości podajemy zarówno w obecnej formie, jak i tak, jak zapisano ją w oryginale; przy identyfikacji miejsc na terytorium Ukrainy pomaga też nasza usługa tłumacz języka ukraińskiego. Data może być podana według kalendarza hebrajskiego, a w dokumentach Imperium Rosyjskiego sprzed 1918 roku - według starego stylu; oryginał pozostawiamy bez zmian, a odpowiednik gregoriański podajemy w uwadze.

Tłumaczenie poświadczone notarialnie i apostille

Jeśli dokument przetłumaczony z jidysz ma zostać wykorzystany urzędowo w Gruzji, może być potrzebne tłumaczenie poświadczone notarialnie. W Gruzji notariusz poświadcza podpis tłumacza; nie sprawdza autentyczności dokumentu historycznego ani treści tłumaczenia. Jest to szczególnie ważne w przypadku prywatnych listów, które nie mają ani organu wydającego, ani urzędowej pieczęci.

Jak zamówić tłumaczenie z jidysz?

Prosimy przesłać nam pełny skan lub ostre zdjęcia materiału: każdą stronę, obie strony każdej kartki, koperty, stronę adresową pocztówek i notatki na odwrocie fotografii. Przy skanowaniu lepsza jest wysoka rozdzielczość i naturalne kolory, ponieważ tryb czarno-biały często całkowicie wymazuje wyblakły atrament. W wiadomości prosimy krótko napisać, do czego potrzebne jest tłumaczenie i co rodzina już wie: imiona, miejscowości, przybliżone lata.

Co pomaga nam szybko zacząć

Jeśli materiału jest dużo, prosimy ponumerować pliki w kolejności kartek i przesłać razem wszystkie strony jednego listu. Krótkie drzewo genealogiczne lub lista znanych krewnych pomaga specjaliście poprawnie rozpoznać imiona, zwłaszcza gdy list wymienia tylko formy zdrobniałe.

Terminy, biuro w Tbilisi i zamówienie zdalne

Krótki, dobrze czytelny tekst, na przykład jednostronicowy wpis drukowany, jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia, choć nie jest to gwarancja. Długie listy odręczne, pamiętniki i wielostronicowe wspomnienia wymagają pracy etapami; termin ich realizacji podamy po przejrzeniu materiału. Duży zbiór możemy przekazywać Państwu częściami, aby pierwsze wyniki były dostępne szybko.

Oryginały można pokazać i odebrać tłumaczenie w biurze: aleja Dawita Agmaszenebelego 118, Tbilisi. Przenoszenie starych, kruchych kartek nie jest wskazane, dlatego w większości przypadków kopia elektroniczna w zupełności wystarcza, a oryginał zostaje u Państwa. Zamówienie można złożyć zdalnie z każdego miasta w Gruzji lub z zagranicy. Listę innych języków znajdą Państwo na stronie usługi tłumacza.

Kontrola jakości: nieczytelnego fragmentu nie zgadujemy

W tekście historycznym największym ryzykiem jest słowo uzupełnione na domysł. Dlatego fragment, którego nie da się odczytać, oznaczamy w tłumaczeniu tak: [nieczytelne] lub [kartka uszkodzona], a częściowo rozpoznany wyraz podajemy ze znakiem zapytania. Po zakończeniu tłumaczenia jeszcze raz porównujemy z oryginałem każde imię, liczbę, datę i nazwę miejscowości.

W razie potrzeby dodajemy do tłumaczenia krótkie objaśnienia: co oznacza formuła religijna, do którego święta odnosi się data lub do jakiego wydarzenia historycznego nawiązuje tekst. Objaśnienie jest zawsze oddzielone od tekstu autora i oznaczone jako uwaga tłumacza. Materiały rodzinne wykorzystujemy wyłącznie do tłumaczenia.

Najczęściej zadawane pytania o tłumaczenie z jidysz