🌐 Yidiş Tercüman - Mektup, Arşiv ve Aile Belgesi Tercümesi

Yidiş tercümana çoğu zaman bir aile albümünde, eski bir kutuda veya bir büyükannenin eşyaları arasında İbrani harfleriyle yazılmış, ancak modern İbraniceyi bilen birinin bile okuyamadığı bir metin çıktığında ihtiyaç duyulur. Yidiş yüzyıllar boyunca Orta ve Doğu Avrupa’daki Aşkenaz Yahudilerinin gündelik diliydi; bu yüzden bugün bu dilde yazılmış materyallerin çoğu tarihî, ailevi ve arşiv değeri taşır.

Bize kural olarak üç nedenden biriyle başvurulur: bir aile atalarının tarihini anlamak ister, bir araştırmacı arşivde saklanan bir kaynağın içeriğini arar ya da tarihî bir belgenin bir makama sunulması gerekir. Her üç durumda da bir Yidiş uzmanını işe dahil eder ve metni geldiği dönemin ve bölgenin yazımını, el yazısını ve söz varlığını dikkate alarak okuruz.

Yidiş tercüme hizmetleri

Ana yön Yidişten Gürcüceye tercümedir: özel yazışmalar, anılar, aile kronikleri, cemaat kuruluşlarının tutanakları, gazete makaleleri ve edebî parçalar. Gerektiğinde ters yönü de değerlendiririz; örneğin bir anma yayını veya yurt dışında yaşayan akrabalar için kısa bir Gürcüce metnin Yidiş hazırlanması. Nihai metne başka bir dilde ihtiyacınız varsa, bunu sipariş başlamadan önce kararlaştırırız.

Yidiş ve Ivrit - neden iki ayrı dildir?

Birçok kişi İbrani harfleriyle yazılmış her metnin İbranice olduğunu düşünür. Oysa Yidişin (ייִדיש) temeli Cermen kökenlidir: dilbilgisi ve temel söz varlığı Orta Çağ Almanca ağızlarına dayanır; bunlara İbranice ve Aramice kökenli kelimeler ve Doğu Avrupa’da edinilmiş Slav unsurları eklenmiştir. Modern İbranice, yani Ivrit, bir Sami dilidir ve İsrail’in resmi dilidir. Bu dildeki hizmetler hakkında bilgi için İbranice (Ivrit) tercüman sayfasına bakın.

Görünür bir fark ünlülerdedir. Sıradan Ivrit metinlerinde ünlüler çoğu zaman yazılmaz; Yidişte ise ünlü sesler ayrı harflerle gösterilir: alef, vov, yud, ayin ve bunların birleşimleri. Bu yüzden Yidiş bir kelime çoğu zaman uzun görünür ve Almanca bilen biri harfler çözüldükten sonra bazı kelimeleri tanıyabilir bile. Aynı sayfada her iki dil de bulunabilir: bir mektubun ana metni Yidiş, selamlama, bir dua ibaresi veya tarih ise İbranice.

Aşkenaz Yahudilerinin dili: kısa bir tarihçe

Yidiş Orta Çağ’da Kutsal Roma İmparatorluğu topraklarında oluştu ve ardından Aşkenaz Yahudileriyle birlikte doğuya, Polonya, Litvanya, Belarus, Ukrayna, Macaristan ve Romanya topraklarına yayıldı. İkinci Dünya Savaşı’ndan önce, çeşitli tahminlere göre, 11-13 milyona kadar kişi Yidiş konuşuyordu. Bu dilde mektuplar yazıldı, gazeteler ve kitaplar basıldı, oyunlar sahnelendi ve bilimsel araştırmalar yapıldı.

Holokost Yidiş konuşan toplulukların çoğunu yok etti; savaş sonrası göç ve asimilasyon ise dilin gündelik kullanımını daha da azalttı. Bugün Yidiş esas olarak bazı Ortodoks topluluklarda, özellikle ABD’de ve İsrail’de, ayrıca edebiyatta ve akademik araştırmalarda yaşayan bir dil olarak kalmıştır. Tercüme talebinin çoğunlukla geçmişle bağlantılı olmasının nedeni de budur: aileler ataları hakkında bilgi, araştırmacılar ise birincil kaynak arar.

Alfabe, ünlüler ve yazı yönü

Yidiş sağdan sola yazılır, ancak bazı harflerin bu dilde İbranicedekinden farklı bir işlevi vardır. Çift yud (ײ) ve çift vov (װ) ayrı işaretler olarak kullanılır; alef ise bazen okunmaz, bazen de altındaki bir işaret yardımıyla "a" veya "o" sesini gösterir. Eski basılı metinlerde ve el yazmalarında bu ayırıcı işaretler çoğu zaman hiç yazılmaz; bu da bir kelimenin tanınmasını bağlama bağımlı kılar.

Gürcüce tercümede yazı yönü değişir, ancak orijinalin yapısı tanınabilir kalmalıdır: yeni bir paragrafın nerede başladığı, kenarda nerede bir not olduğu, hangi satırın sonradan başka bir mürekkeple eklendiği. Bu tür ayrıntıları köşeli parantez içinde kısa bir notla belirtiriz; böylece okuyucu neyin yazara ait olduğunu ve neyin tercümanın açıklaması olduğunu tam olarak bilir.

Standart, eski ve Sovyet yazımı

Yidişin uzun süre birleşik bir yazımı yoktu. 1925’te Vilno’da kurulan ve 1940’tan beri New York’ta faaliyet gösteren araştırma enstitüsü YIVO, 1930’larda bugün de en yaygın bilinen standart sayılan yazım kurallarını hazırladı. Bu sistemde İbranice ve Aramice kökenli kelimeler geleneksel, ünsüz temelli biçimleriyle, söz varlığının geri kalanı ise fonetik olarak yazılır. Bundan önce "Daytshmerish" denilen, Almancayı taklit eden, okunmayan harfler ve Almanca kelimeler içeren bir üslup yaygındı.

Sovyetler Birliği’nde 1920’den itibaren İbranice kökenli kelimeler de fonetik olarak yazılmaya başlandı; daha sonra basılı yayınlarda kelime sonu harf biçimleri de kaldırıldı. Sonuç olarak aynı kelime bir Sovyet gazetesinde ve savaş öncesi bir Varşova yayınında bambaşka görünebilir. Tercüman için bu yararlı bir ipucudur: yazım çoğu zaman bir metnin nerede ve yaklaşık ne zaman yazıldığını belirlememize yardımcı olur.

El yazısı mektuplar ve İbrani el yazısı

Aile yazışmaları çoğunlukla İbrani kursif yazısıyla, yani elle yazılan yazı türüyle yazılmıştır. Bu yazıda harflerin biçimleri baskı harflerinden keskin biçimde ayrılır, bazı harfler yanındakiyle kaynaşır ve her yazarın kendi üslubu vardır. Kâğıttan tasarruf etmek için mektuplar çoğu zaman sık, kenarlara ve hatta bazen sayfanın çaprazına yazılırdı. Birçok yazarın düzenli bir eğitimi yoktu ve kelimeleri telaffuz ettikleri gibi yazarlardı.

Böyle bir materyal üzerinde adım adım çalışırız: önce belirli bir yazarın harf biçimlerini tereddütsüz okunabilen kelimelerden çıkarır, ardından bu "anahtarı" belirsiz bölümleri okumak için kullanırız. Bir ağız kelimesi, yerel bir deyim veya Slav kökenli bir alıntı kelime çoğu zaman yazarın kökenine de işaret eder. Solmuş mürekkep, yırtık bir kenar veya katlama yerinde silinmiş bir satır tercümede ayrıca işaretlenir.

Yidişten hangi materyaller tercüme edilir?

Yidiş tercüme talebi nadiren güncel bir devlet belgesiyle ilgilidir. Genellikle bir ailenin, bir yerleşim yerinin veya bir kişinin tarihini saklayan özel veya cemaat kaynaklı bir materyal söz konusudur. Tablo, belirli bir belgenin hangi dilde yazılmış olabileceğini ve tercüme ederken nelere dikkat ettiğimizi gösterir.

Aile mektupları, kartpostallar ve zarflar

Göç dalgaları aileleri farklı kıtalara dağıttı; bu yüzden birçok aile Amerika’dan, Filistin’den veya Avrupa şehirlerinden gönderilmiş mektupları saklamıştır. Bunlarda akrabaların doğumları, düğünleri, ölümleri, yeni bir eve taşınmaları veya savaş sırasında yaşanan zorluklar hakkında haberler bulunabilir. Çoğu zaman bir atanın tam adının veya doğduğu kasabanın geçtiği tek kaynak tam da böyle bir mektuptur.

Bu yüzden zarf ve kartpostalın adres yüzü metnin kendisinden daha az değerli değildir. Posta damgası, pul, gönderenin adresi ve bir sansür işareti tarihi ve güzergâhı belirlememize yardımcı olur. Bu tür kayıtlar çoğu zaman resmi dildedir; bu yüzden gerektiğinde bir dosyada bir Rusça tercümanın, bir Lehçe tercümanın veya bir Almanca tercümanın çalışmasını birleştirir ve adları her yerde aynı şekilde yazarız.

Holokost dönemine ait anılar, günlükler ve tanıklıklar

Savaştan sonra hayatta kalanlar Yidiş dilinde birçok anı kaleme aldı: bunların bir kısmı ayrı kitaplar olarak yayımlandı, bir kısmı el yazması olarak ailede kaldı, bir kısmı da arşiv koleksiyonlarına girdi. Bütün toplulukların anma kitapları (Yizkor kitapları) da, esas olarak Yidiş ve İbranice, belirli bir şehrin veya kasabanın hayatını ve yok oluşunu anlatarak yayımlandı. Böyle bir metnin tercümesi yalnızca dil bilgisi değil, tarihsel doğruluk ve yazarın sesine saygı da gerektirir.

Tanıklıklarda yazarın anlatım üslubunu, tekrarlarını ve duygusal tonunu koruruz; metni süslemez veya kısaltmayız. Kampların, gettoların ve kurumların adlarını tarih literatüründe kabul görmüş biçimlerle karşılaştırır, belirsiz bir yer adını orijinal yazılışıyla birlikte bırakırız. Materyal üzerindeki çalışma gizlidir ve ailenin tarihi üçüncü kişilere aktarılmaz.

Cemaat kayıtları, metrik defterler ve eski belgeler

Yahudi cemaatleri kendi kayıtlarını tutardı: cenaze cemiyetinin defterleri, yardımlaşma kuruluşlarının tutanakları, sinagog üyelerinin listeleri ve hayır işleri kayıtları. Bu tür defterler çoğu zaman karma bir dildedir: başlıklar ve ibareler İbranice, günlük kayıtlar Yidiş. Rus İmparatorluğu’nda Yahudi doğum, evlilik ve ölümlerine ait metrik defterler bazı dönemlerde ve bölgelerde resmi dilde ve İbranice olmak üzere iki dilliydi.

Eski bir belgeyi veya sicil özetini tercüme ederken sütunların düzenini, kayıt numarasını ve her alanın içeriğini koruruz. Aynı olgu iki dilde belirtilmişse ve kayıtlar örtüşmüyorsa - örneğin bir ad veya tarih farklı kaydedilmişse - her iki biçimi de gösterir ve tutarsızlığı bir notta belirtiriz. Doğru biçimi seçmek tercümanın işi değildir: buna araştırmacı veya teslim alacak makam karar verir.

Ketuba ve mezar taşları: metin Yidiş olmadığında

Yahudi evlilik sözleşmesi olan ketuba geleneksel olarak Aramice, bazı İbranice ifadelerle yazılır; günümüz ketubalarında İbranice veya iki dilli metin de görülür. Yidiş, böyle bir belgede hiç geçiyorsa, genellikle yalnızca elle eklenmiş bazı ayrıntılardadır. Dolayısıyla bir ketubanın tercümesi Aramice ve İbranice hukuki ibareleri bilmeyi gerektirir ve siparişi kabul ederken bunu dikkate alırız.

Mezar taşı yazıtları, Aşkenaz mezarlıklarında da, esas olarak İbranicedir. Bunlarda standart kısaltmalar, örneğin פ״נ ("burada yatıyor") ve sona konan dua ibaresi תנצב״ה, ayrıca ölen kişinin adı baba adıyla birlikte ve sayıların harflerle ifade edildiği İbrani takvimine göre tarih bulunur. Bir taşta Yidiş veya resmi dilde metin de olabilir. Fotoğrafları birkaç açıdan çekip gönderin; çünkü aşınmış harfler eğik ışıkta daha iyi görünür.

Gazeteler, edebiyat ve basılı yayınlar

Yidiş dilinde zengin bir basın ve edebiyat oluştu: günlük gazeteler, dergiler, şiir, düzyazı, tiyatro oyunları ve bilimsel eserler. Bir aile arşivinde bir ölüm ilanı içeren bir gazete kupürü, kayıp bir akrabayı arayan bir ilan veya bir atanın adının geçtiği bir makale saklanmış olabilir. Böyle bir durumda hem metnin kendisini hem de yayının bilgilerini tercüme ederiz: kupürde görünüyorsa adını, sayı numarasını ve tarihini.

Edebî veya bilimsel bir tercüme bir aile mektubundan farklı bir yaklaşım gerektirir. Burada üslup, ritim, mizah ve Yahudi geleneğinden gelen göndermeler önemlidir. Böyle bir proje başlamadan önce hedef okuru, dipnot ihtiyacını ve terimlerin transliterasyonu için tek bir kuralı kararlaştırırız; böylece metnin tamamı tutarlı olur.

Soy araştırması ve arşivler

Yidiş tercümenin en yaygın amaçlarından biri soy araştırmasıdır. Aileler ve araştırmacılar sık sık kamuya açık kaynakları kullanır: Holokost kurbanlarının adlarını ve "Tanıklık Sayfaları" denilen belgeleri barındıran Yad Vashem Merkezi Veri Tabanı; belgelerinin büyük kısmı çevrim içi erişilebilen, Almanya’daki eski Uluslararası Arama Servisi Arolsen Arşivleri; ayrıca New York’taki YIVO arşivi. Bu kaynaklardan alınan suretler Yidiş, İbranice, Almanca, Lehçe veya Rusça olabilir.

TARGMANEBI bu kurumlarla işbirliği yapmaz ve onlar adına talep göndermez. Görevimiz, sizin edindiğiniz veya ailede saklanmış materyalin doğru tercümesidir. Tek bir araştırma projesinde birkaç dilde belgeniz varsa, tercümeleri adların tek tip yazılışıyla hazırlarız; böylece bir kişi farklı sayfalarda size farklı kişilermiş gibi görünmez.

Vatandaşlığın iadesi ve resmi başvurular

Bazı ülkelerin Nazi döneminde zulme uğramış kişilerin ve onların torunlarının vatandaşlığının iadesine ilişkin kuralları vardır. Örneğin Almanya’da bu konu Temel Yasa’nın 116. maddesinin 2. fıkrasıyla düzenlenir; yurt dışında yaşayan başvuru sahiplerinin dosyalarını ise Federal İdare Dairesi (Bundesverwaltungsamt) yürütür. Vatandaşlığın iadesi veya teyidi usulleri başka ülkelerde de, örneğin Avusturya’da ve Polonya’da vardır, ancak koşullar ve şartlar farklıdır.

Bu tür durumlarda soy bağını ve aile ilişkisini kanıtlamak için tarihî belgeler gerekebilir; bunlar arasında Yidiş yazılmış mektuplar veya cemaat kayıtları da bulunabilir. Tercümenin hangi dilde olması gerektiğini, onay gerekip gerekmediğini ve hangi biçimde yapılacağını teslim alacak makam belirler; bu yüzden onun güncel talimatlarını veya avukatınızın yönlendirmelerini önceden okuyun. Başvurunun içeriği hakkında hukuki danışmanlık vermeyiz; doğru bir tercüme hazırlar ve hedef dili ve biçimi siparişten önce kararlaştırırız.

Gürcistan’daki Aşkenaz Yahudileri ve Gürcü Yahudilerinin dili

Gürcistan’ın Yahudi nüfusu iki ana kesimden oluşuyordu. Gürcü Yahudileri yüzyıllar boyunca Gürcüce konuştu; onların konuşmasına bazen Yahudi Gürcücesi veya Kivruli denir: İbranice ve Aramice alıntı kelimeler içeren bir Gürcüce türü. Bu toplulukta Yidiş geleneksel olarak kullanılmadı; bu yüzden Gürcü Yahudilerinin aile arşivinde Yidiş yazılmış bir metin nadirdir.

Gürcistan’ın Rus İmparatorluğu’na katılmasından sonra, 19. yüzyıldan itibaren Tiflis’e ve diğer şehirlere yerleşen Aşkenaz Yahudilerinde ise durum farklıydı. Onlar Yidişi de beraberlerinde getirdi: 20. yüzyılın başında Tiflis’te bir Yidiş tiyatrosu ve kültür hayatı bile vardı; Navtlughi’de ise bir Aşkenaz Yahudi mezarlığı bugün hâlâ durmaktadır. Atalarınız Aşkenaz bir aileden geliyorsa, yazışmaları ve kayıtları pekâlâ Yidiş olabilir.

Adlar, yerleşim yerleri ve tarihler

Yidiş bir metinde bir kişinin birkaç adı olabilir: İbranice bir dinî ad, gündelik veya küçültmeli bir Yidiş biçimi ve nüfus belgelerine kaydedilmiş Rusça, Lehçe veya Almanca bir biçim. İbranice ibarelerde baba adı kişinin adına "oğlu" veya "kızı" anlamına gelen bir kelimeyle bağlanır. Tercümede adı orijinale göre aktarır, başka bir belgede teyit edilmiş bir biçimi varsa onu parantez içinde veririz.

Yerleşim yerlerinin Yidişte çoğu zaman kendi adları vardır: örneğin Vilnius’a Yidişte Vilne denir. Birçok kasabanın adı değişen sınırlarla birlikte birkaç kez değişti; bu yüzden bir yer adını hem bugünkü biçimiyle hem de orijinalde yazıldığı gibi veririz; Ukrayna topraklarındaki yerlerin belirlenmesinde Ukraynaca tercüman hizmetimiz de yardımcı olur. Bir tarih İbrani takvimine göre, 1918 öncesi Rus İmparatorluğu belgelerinde ise Eski Takvim’e (Jülyen) göre verilmiş olabilir; orijinali değiştirmeden bırakır, Gregoryen karşılığını bir notta veririz.

Noter onaylı tercüme ve apostil

Yidişten tercüme edilmiş bir belge Gürcistan’da resmi olarak kullanılacaksa, noter onaylı tercüme gerekebilir. Gürcistan’da noter tercümanın imzasını onaylar; tarihî belgenin gerçekliğini veya tercümenin içeriğini kontrol etmez. Bu, ne düzenleyen bir makamı ne de resmi bir mührü olan özel mektuplar için özellikle önemlidir.

Yidiş tercüme nasıl sipariş edilir?

Materyalin eksiksiz bir taramasını veya net fotoğraflarını bize gönderin: her sayfa, her yaprağın iki yüzü, zarflar, kartpostalların adres yüzü ve fotoğrafların arkasındaki notlar. Tarama yaparken yüksek çözünürlük ve doğal renk tercih edilir; çünkü siyah-beyaz mod çoğu zaman solmuş mürekkebi tamamen siler. Mesajınızda tercümeye ne için ihtiyaç duyduğunuzu ve ailenin zaten neleri bildiğini kısaca yazın: adlar, kasabalar, yaklaşık yıllar.

Hızlı başlamamıza ne yardımcı olur?

Materyal çoksa dosyaları sayfaların sırasına göre numaralandırın ve bir mektubun tüm sayfalarını birlikte gönderin. Kısa bir soy ağacı veya bilinen akrabaların bir listesi, uzmanın adları doğru tanımasına yardımcı olur; özellikle bir mektupta yalnızca küçültmeli biçimler geçiyorsa.

Teslim süresi, Tiflis ofisi ve uzaktan sipariş

Kısa ve kolay okunan bir metin, örneğin bir sayfalık basılı bir kayıt, genellikle aynı gün veya ertesi gün hazır olur, ancak bu bir garanti değildir. Uzun el yazısı mektuplar, günlükler ve çok sayfalı anılar adım adım çalışma gerektirir; bunların tamamlanma tarihini materyali inceledikten sonra size bildiririz. Büyük bir koleksiyon size parça parça teslim edilebilir; böylece ilk sonuçları kısa sürede görürsünüz.

Orijinalleri gösterebilir ve tercümeyi ofisten teslim alabilirsiniz: Davit Aghmashenebeli Caddesi No. 118, Tiflis. Eski ve kırılgan sayfaları taşımak tavsiye edilmez; bu yüzden çoğu durumda elektronik bir kopya tamamen yeterlidir ve orijinal sizde kalır. Gürcistan’ın herhangi bir şehrinden veya yurt dışından uzaktan sipariş verebilirsiniz. Diğer dillerin listesi için Tercüman hizmetleri sayfasına bakın.

Kalite kontrolü: okunamayan bir bölüm tahmin edilmez

Tarihî bir metinde en büyük risk, tahminle doldurulmuş bir kelimedir. Bu yüzden okunamayan bir bölümü tercümede şöyle işaretleriz: [okunamıyor] veya [sayfa hasarlı]; kısmen tanınan bir kelimeyi ise soru işaretiyle veririz. Tercüme bittikten sonra her adı, sayıyı, tarihi ve yer adını orijinalle bir kez daha karşılaştırırız.

Gerektiğinde tercümeye kısa açıklamalar ekleriz: bir dinî ibarenin ne anlama geldiği, bir tarihin hangi bayrama denk geldiği veya hangi tarihî olaya gönderme yapıldığı. Bir açıklama her zaman yazarın metninden ayrılır ve tercüman notu olarak işaretlenir. Aile materyalleri yalnızca tercüme için kullanılır.

Yidiş tercüme hakkında sıkça sorulan sorular